Moderne Argonauten - over zingeving in sciencefiction films

Cursus

Filosoof Boris Todoroff reikt in deze lezingenreeks een moderne argonautica aan, een eerste sleutel tot het ontraadselen van wat fascinerend, betoverend, en beangstigend is: hoe ons bestaan beperkt wordt door tijd en ruimte, 'mens-zijn' en hoe men er aan kan ontsnappen, via fictie die confronterend is. Wie zijn we? Hoe komt het dat ons leven volgens ons zin heeft? Misschien ziet het menselijke leven er in de toekomst totaal anders uit. Wat is dan de zin van het leven? We onderzoeken de terugkerende thema's in ondermeer 'The War of the Worlds', 'Gattaca', 'Solaris' en de moderne remake 'The Sunshine', 'The Abbys', 'Space Odyssey 2001', 'Dune', 'Blade Runner' en 'The Matrix' en vergelijken dit dan met gnostische mythen uit de eerste eeuwen van onze tijdrekening, met Arthurromans, met picareske romans en met verhalen over mystieke transformatie. Steeds treffen we dezelfde vragen aan, en we krijgen verrassende antwoorden. Een boeiende trip door verleden en vooral toekomst aan de hand van vele filmfragmenten, en de filosofische inbreng van Boris Todoroff!

Zullen we ooit verliefd worden op robots? Stel dat je valse hersenen hebt, zoals je nu valse tanden kunt hebben: wie ben je dan? Dat 'valse' brein van je, of iemand die toevallig een breinprothese draagt, zoals je buurman, die een handprothese draagt met speciaal ontworpen vingers waarmee hij uitstekend kan lassen? Of zoals je andere buurman, die regelmatig geheugeninjecties krijgt? Of zoals je vroeger buurman, die nu op Jupiter woont, en daar een vakantiecentrum voor depressieve aardbewoners beheert? En stel dat men van je DNA later een 'replica' van je maakt, in 2094. Wie ben je dan? De persoon die nu leeft, of de persoon die in 2100 zal leven? Of ben je dan je eigen betoverkleinkleinkleinkind? En stel dat je dan Napoleon ontmoet, die aan het tafelen is met Socrates – en ze praten met elkaar dankzij een vertaalapparaatje dat in hun hersenen is ingeplant.
Daarover gaat science-fiction: over dat soort vragen.

Over hoe de mens in elkaar zit. Hoe je hem uit elkaar kunt halen en weer 'assembleren'. Over hoe de ruimte helemaal anders kan zijn dan wij hem ons voorstellen. Over tijd. En welke fratsen je met tijd kunt uithalen. Hoe je, als je door de tijd reist, naar onze normen niet veroudert, maar verjongt. En toch word je onvoorstelbaar oud. Gek toch...
Kortom: over de mens. Want wat je van jezelf denkt, als mens, als individu, wordt bepaald door je voorgeprogrammeerde opvattingen over het mens-zijn, over tijd en ruimte. Wat als je die opvattingen overboord gooit en zegt: stel dat het helemaal anders is, nu al, of: stel dat het ooit totaal anders zal zijn? In wat voor wereld leef je dan? Een leuke wereld, of een beangstigende?
Daarover gaat science-fiction.

En vaak wordt dat in spannende verhalen gegoten, in boeken, die al dan niet verfilmd worden. Te beginnen met heel oude verhalen, dat van Lucianus van Samosata bijvoorbeeld, over een man die op de maan belandt. Of het verhaal van Don Quichote, die overal windmolens als vijanden ziet, terwijl anderen enkel windmolens zien. Of – en dan kom je bij science-fiction, maar het verschil is niet eens zo heel groot – het verhaal van de Body Snatchers: een man ontdekt dat alle andere mensen, op een paar na, eigenlijk 'namaak-mensen' zijn, die zich als mensen voordoen, maar eigenlijk 'broedmensen' zijn, die de wereld geruisloos inpalmen en de plaats van de mensen innemen. Of het verhaal van 'Alien', waarin een wezen zich omvormt in de wezens die het opeet – tot het op een mens begint te lijken.

Behoorlijk griezelig is dat. En confronterend. Want in de ogen van het beest zie je jezelf weerspiegeld: je denkt dat jij, als mens, met al je verstand en kunnen, de wereld beheerst. En dan ontdek je dat een afzichtelijk beest jou te slim af is. Dan is de rangorde omgegooid: de mens heerst niet over de beesten, die hoger staan dan de planten en de dingen. Nee: het beest beheerst de mens. Maar dat is ook al een oud verhaal: dat van Dr Jekyll and Mr Hide. Het gaat zo: de brave geneesheer Jekyll blijkt tegelijk een moordlustig monster te zijn. En op het einde is hij nog louter monster. Dat gaat dan over het beest dat in jou zit, en niet buiten jou.
Dat is science-fiction.

Science-fiction gaat dus niet enkel over ruimteveren, over de strijd tussen goed en kwaad, of over leuke robots zoals in Star Wars.
Het gaat om meer dan dat. Om dreiging, spanning, strijd, avontuur, heldendom: het zijn enkel ingrediënten van sf-films. Dezelfde elementen treft men aan in gnostische mythen uit de eerste eeuwen van onze tijdrekening, in de Arthurromans (denk aan het 'zwevende schaakbord', aan behekste burchten, de graalburcht), in picareske romans, in verhalen over mystieke transformatie. Want ook in die mystieke verhalen blijkt het, op het einde, dat je omgevormd bent in iets anders: iets wat je eerst niet kende, of vreesde. Of het nu om B-films gaat, zoals The War of the Worlds, om psychologische thrillers zoals The Astrounaut's Wife, Gattaca, om Tarkovski's Solaris of om klassiekers zoals Alien, Abbys, Space Odyssey, Blade Runner, The Matrix: men treft in al die films hetzelfde soort vragen aan, en verrassende antwoorden.

Dat maakt het leuk om die films te bekijken, en ze te analyseren.
Niet zomaar, als koeien die naar een voorbijrijdende trein kijken. Maar als intelligente mensen die zeggen: stel nu dat het hélemaal anders was? Hoe zou het zijn? En: zou het kunnen dat het ooit zo wordt? Is dat goed, is dat slecht?
We stellen ons een boel vragen. We spelen met de antwoorden. En we analyseren die films. En we voelen ons als de allereerste ontdekkingsreizigers: de argonauten die op zoek gingen naar het Gulden Vlies. Als Odysseus die alle wereldzeeën bevaart.

In die zin is deze lezingenreeks een moderne argonautica, een eerste sleutel tot het ontraadselen van wat fascinerend, betoverend, en beangstigend is: hoe ons bestaan beperkt wordt door tijd en ruimte, mens-zijn - en hoe men er aan kan ontsnappen, via fictie die confronterend is. Wie zijn we? Hoe komt het dat ons leven volgens ons zin heeft? Misschien ziet het menselijke leven er ooit totaal anders uit. Of herleven we later, als man, pf vrouw, of manvrouw. Wat is dan de zin van het leven? Waar maken we ons druk over? Heeft het dan nog zin om het heelal te blijven ontdekken, en nieuwe machines te maken, en DNA- en hersenonderzoek te doen, als dat op zo'n nachtmerries zal uitmonden?
En in de lezingenreeks doorlopen we al die vragen, en de verhalen over de antwoorden op die vragen. Tot je inziet: dat is een mooi verhaal, dat is een spannend verhaal, dat is een belachelijk verhaal ...

Docent: Boris Todoroff
i.s.m. Amarant

Dinsdagen 3, 10, 17 en 24 februari 2009 / 19.30 uur / Locatie: Raadhuis
Toegang: € 46 - € 44 (-26 of +55) en € 39 (Amarant + abonnees)